h مسجد جامع قم | پورتال جامع گردشگری دولان

مسجد جامع قم

در قرن سوم هجري يكي از علما و محدثين قم به نام (ابوالصديم حسين بن علي بن آدم اشعري ) كه در زمره صحابه حضرت امام علي النقي (ع) و حضرت امام حسن عسگري (ع) به شمار مي رفت ،مسجدي در قم بنا كرد . طبق نوشته كتاب تاريخ قديم قم كه در قرن چهارم هجري نوشته شده است معلوم نيست كه محل آن مسجد در كدام يك از مكانهاي زير بوده است :

– مسجدي به نام مسجد جامع كه در يكي از محله هاي قديمي قم نزديك دروازه ري واقع شده – مسجدي كه اكنون به نام امام حسن عسگري شناخته مي شود .

– مسجدي كه در حدود خاكفرج و اراضي كميدان واقع بوده و اكنون اثري از آن به جاي نمانده و به احتمال قوي و به موجب قراين تاريخي همين مسجد بوده است . مسجدي كه اكنون برجاست و به نام مسجد جامع قم شناخته مي شود . همان است كه در محله مسجد جامع در خيابان آذر و نزديكي دروازه ري واقع شده است .

Masjede_Jame-Qom

مسجد جامع عتيق و تاريخي قم مجموعه اي از بناهاي چند عصر و از جمله مساجد دو ايواني به شكل مربع مستطيل است . اسكلت اصلي گنبدخانه متوازن آن به نيمه نخست سده ششم ه. ق تعلق دارد . اين مسجد پس از مسجد امام حسن عسگري قديمي ترين مسجدي است كه در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر ،سال احداث بناي كنوني گنبدخانه ۵۲۹ ه. ق است . اين تاريخ تا پيش از تعميرات دوران فتحعلي شاه در كتيبه هاي گچبري موجود در بنا به وضوح نمايان بود .

ايوان : يكي از زيباترين و با شكوه ترين بناهاي اين مجموعه ايوان بسيار مجلل آن است . اين ايوان به دهانه ۱۴ عرض ۷ و ارتفاع ۱۸ متر از نظر تناسب و زيبايي ،ممتاز و بي نظير است . مقرنس گچي پوشش ايوان و نيز نقشه كاشي كاري ديوار آن كه در ميانه قابهايي از آجر كلوكي (آجر كوچك) و تراش توام با نمابندي كتيبه هاي متعدد موضعي و كمربندي جلب توجه مي كند بيش از هر چيز موجب تحسين معماران و هنرمندان مي شود . در توصيف اين ايوان بايد گفت كه مظهر جمال ، اعتدال و توازن است زيرا تمام اجزاي آن در جاي خود قرار گرفته و متناسب است . مقرنس پوشش آن با نقشه بسيار جالبي طراحي شده كه دربرگيرنده دو كوه مطبق و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر مي رسد كه هر طبقه آن داراي پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و كوچك است .

در ميان دو گنبد آويزان سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوسي آراسته و مزين به ترنج هايي از كاشي معرق وجود دارد كه در ميان قابي از كاشي هاي سفالي با جدار هشت تايي صفه دار نمايان است . بين اين حوض ها جداري شبيه دو گنبد كوچك و معلق با حوضچه هاي متنوع و منظم در سه رديف با قطارهاي مشابه وجود دارد . مشخص نيست اين مصالح ساختماني سنگين را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آنجا آويخته اند كه پس از قرن ها هنوز بي خدشه و شكست پابرجا و سالم باقي مانده است . اين مقرنس بي نظير و ممتاز كه از نقاشي ملات سازي توام با رنگ آميزي طلايي برخوردار است از دور به صورت مقرنسي از آجر نمايان است . تزيينات كاشي اين مسجد در زمان فتحعلي شاه و در سال ۱۲۴۸ ه. ق صورت گرفته كه به مرور شكسته و ريخته شد . از اين رو ابتدا از طرف مرحوم حضرت آيت الله فيض در سال ۱۳۶۵ ه. ق و مجددا از طرف آيت الله العظمي بروجردي در سال ۱۳۷۵ ه. ق تمام مسجد تعمير و به ازاره سنگي آراسته و مزين گرديد . اين كاشي كاري بر فراز ازاره اي از سنگ تراش سفيد به ارتفاع ۲۰/۱ متر است و تمام بدنه ايوان را از بغله ها و اسپر تا كتيبه كمربندي تزيين نموده است . كاشي ها خشتي منقش هفت رنگ با نقشه بند اسليمي و اژدربندي است و در ميانه كاشي كاري آن چند خط عمودي و افقي از آجر كلوكي و تراش ديده مي شود كه مانند قابي كاشي ها را در ميان گرفته و وسط هر قاب نمايي ساخته شده و درون هر نما ترنجي ديده مي شود كه روي آن آيه اي نوشته شده است . اين آيه در كتيبه معابد و مشاهد از آثار مخصوص فتحعلي شاه است و در سينه اسپر بالاي پوشش دو قوسي سه درگاه ورودي به مقصوره سه قاب آجري مربع مستطيل گرفته شده كه درون آنها با كاشي هاي خوش نقش ، زيبا و شفافي مزين شده است .

masjedjamehGom

در قاب وسطي در ترنجي كشيده به خط ريز ثلث آيه الكرسي نوشته شده است . در كمرگاه ايوان كتيبه اي از كاشي خشتي با زمينه لاجوردي وجود دارد كه به خط ثلث سفيد بر روي آن سوره مباركه جمعه خوانده مي شود . لبه ايوان از دو قوس بالا و نيز طرفين به صورت گيلويي و روي آن طره برنجي پيچي از كاشي فيروزه فام هر يك به اندازه ۴۰% در ۴۰ % به كار برده شده و شبيه آثار قرن هشتم است . اين لبه منظره ايوان را بسيار زيبا كرده است . در دو طرف ايوان جرزهايي به عرض دو و نيم متر و ارتفاع ۱۸ متر وجود دارد و متصل به آنها صفه محرابي است كه بر فراز هر يك ايواني با پوشش مقرنس بديع است و در كنار آن نيز جرز ديگري قرار دارد . به اين ترتيب در مجموع چهار جرز وجود دارد كه تمامي به كاشي هاي خوش نقش و زيبا آراسته شده اند . لچكي ها و پيشاني ايوان نيز اراسته به كاشي گره سازي است . در پيشاني ايوان و دو ايوانچه دو طرف آن كتيبه اي به طول ۲۸ و عرض يك متر از كاشي هاي خشتي قرار دارد . روي اين كاشي خشتي با خط خاصي كه برگرفته از ثلث . نسخ و ريحاني است به صورت متداخل آيه اي از سوره مباركه نور آمده است .

مقصوره : در طرف جنوبي اين ايوان مقصوره اي به ارتفاع ۳۰ و دهانه ۲۳ متر وجود دارد كه در ضلع جنوبي آن محراب بزرگي قرار دارد . در ضلع شمالي آن سه درگاه بزرگ و كوچك به ايوان و از طرف شرقي و غربي آن هم دو درگاه به دو گوشواري كه در دو طرف قرار دارد گشوده شده است . محراب شاه نشين آن به عرض يك متر و دهانه چهار متر با پوشش پخ و بغله ها و اسپر كه به كاشي هاي خشتي منقش هفت رنگ زمان فتحعلي شاهي مزين شده و داراي پوشش رسمي بندي و معقلي است . بقيه ديوار ايوان از جرز و اسپر داراي ازاره ۳۰/۱ متر سنگي و بالاي آن آراسته به گچبري با نقشه ملات سازي طلايي است و سه درگاه ورودي آن يكي در وسط با دهانه پنج متر و دو درگاه ديگر هر كدام با دهانه دو متر در طرفين قرار دارد . در كمر آن كتيبه اي كمربندي از گچبري به خط ثلث ممتاز (شيخ محمد حسن قمي) كه روي آن سوره تبارك نوشته شده ديده مي شود . در پايان عباراتي كه نشان از تعمير مقصوره و احداث شبستان ها از طرف فتحعلي شاه در سال ۱۲۴۶ دارد گچبري شده است كه البته بيشتر آن ساييده شده و غير قابل خواندن است . فقط در ضلع غربي آن نام فتحعلي شاه قابل رويت است . در چهار طرف مقصوره نيم طاقي بالا امده كه فرم مربع را به هشت ضلعي بدل ساخته و تمام بدنه آنها به صورت قوسي مقعر آراسته به كنده كاري توام با نقاشي هاي رنگين است و پوشش آنها با پوشش درگاه در يك سطح قرار دارد . در اين قسمت هشت نما با بدنه گچبري شده ديده مي شود و در بالاي آنها ساختمان به شكل شانزده ضلعي درآمده و شانزده نما ساخته شده است . اين نماها يكي درميان ، به صورت نورگير ميان تهي و توپر ديده مي شود كه به وسيله كنده كاري توام با رنگ آميزي مزين شده اند.

دربالاي اين قسمت ، مقصوره از چند ضلعي به صورت مدور در آمده و پاطاق گنبد به صورت عرق چيني بالا رفته است . بدنه پوشش ، مانند كاسه اي گلدار است كه آن را به صورت واژگون قرار داده باشند. اين پوشش با مقرنس آجري تزيين شده كه بدنه آنها حوضچه ها و ديوار با نقشه ظريفي گچبري و رنگ آميزي شده است . نقشه هر قسمت با قسمت ديگر تفاوت دارد.

گوشوارها: در اضلاع شرقي و غربي مقصوره ، در وسط يك نما و در دو طرف آن ، دو درگاه با ديوار آجري زيبا و پوشش دوقوسي است كه به طرف گوشوارها باز هستند.دو گوشوارچشمه پوش با ستون هاي مضلع آجري تزيين شده اند . گوشوار شرقي مشتمل برنه چشمه درسه رديف به وسعت ۲۱×۲۱ متر است كه در آن دو محراب آجري وجود دارد و گوشوار غربي مشتمل بر شش چشمه در دو رديف به وسعت از شمال به جنوب ۲۱ متر و از شرق به غرب ۲۳/۱۲ متر است.

شبستان ها : مقابل ايوان صحني وسيع وجود دارد كه از سه طرف محصور به شبستان هاي زيباي چشمه پوشي است كه به دوران فتحعلي شاه تعلق دارد. قدمت شبستان شرقي بيشتر است . اين شبستان داراي نه رديف سه چشمه اي بر فراز هجده ستون شش ضلعي و نه ستون چهار ضلعي ، يعني جرزهاي جلوي صحن است كه با درهاي آهني شيشه پوش محصور شده است .

شبستان غربي نيزداراي نُه درگاه درسه رديف است ؛ ولي انتهاي آن سردابي سراسري وجود دارد كه از سوي ” محمد حسين خان نظام الدوله شاهسوند” ملقب به ” شهاب الملك ” كه باني گلدسته هاي طلايي صحن عتيق در سال ۱۳۰۵ بود، احداث شده است . در نتيجه كف شبستان يك متر بالا آورده شده كه اين عمل موجب كاهش جذابيت آن شده است.

شبستان شمالي به علت وجود ايوان شمالي ، از جلو به دو قسمت تقسيم شده كه از هر طرف داراي دو چشمه است ولي از قسمت آخر كه متصل به هم هستند ، پنج چشمه به عرض ۱۱ و طول هر قسمت ۴۹ متر بنا شده است. ايوان شمالي : دربين شبستان هاي شمالي ، ايواني  به دهنه هفت ، عرض هفت وارتفاع ۱۴ متر ازآثار دوره فتحعلي شاه – سال ۱۲۴۸ هـ. ق ديده مي شود كه ديوار آن مزين به كاشي خشتي است و روي آن به خط ثلث سفيد سوره مباركه منافقون و در پايان عبارت ” كتيبه به خط محمدرضا الشريف القمي في ۱۲۴۸″ نوشته شده است . در دوطرف آن دو چشمه و در قسمت بالا و دو طرف ايوان ، دوايوان فوقاني با پوشش مقرنس گچي با جرزهاي آجري و لچكي هاي كاشي كاري معقلي وجود دارد .

سر در ورودي : در قسمت ورودي صحن مسجد از طرف غربي ايوان ، سر در ورودي به دهانه شش ، عرض دو وارتفاع هشت متر با جدار سفيد كاري و پوشش مقرنس گچي از دوره فتحعلي شاه ديده مي شود . در قسمت كمر آن كتيبه اي كمربندي از كاشي خشتي زمينه لاجوردي قرار دارد و روي آن به خط ثلث ، آيات ” يا ايها الذين امنوا اذا نودي للصوه … و الله خير الرازقين ” و در پايان كتيبه جمله ، ” قل الحاج شيخ عباس مصباح زاده ۱۳۸۱ قمري” خوانده مي شود. در دو طرف ايوان ، جرزي آجري وجود دارد و در كنار آن از دو طرف ، صفه اي محرابي با پوشش مقرنس ديده مي شود كه از دو طبقه تشكيل شده است .

محراب ها: در مسجد جامع قم محراب هاي متعددي ، هر كدام براي منظور خاصي ساخته شده است . در يكي از شبستان هاي شرقي مسجد محرابي وجود دارد كه در مكاني پايين تر از جايگاه نمازگزاران قرار دارد تا هم نشانه خشوع امام جماعت باشد و مهمتر از آن ، كساني كه در حياط مسجد هستند ، هم سطح با امام جماعت قرار گيرند .

در داخل اين محراب و روبه روي امام جماعت ، مشبك هايي  وجود دارد كه در فصول گرم سال مانند دستگاه تهويه هوا، هواي سرد ومطبوع را به داخل محراب هدايت مي كند تا امام جماعت و نمازگزاران از هواي مناسب برخوردار باشند. در دوسوي اين محراب پله هايي وجود دارد كه به جايگاهي منبر مانند منتهي  مي شود. ائمه جماعات پس از اقامه ي نماز و يا قبل از آن بالاي اين منبر مستقرمي شدند وبه ايراد وعظ و خطابه مي پرداختند.

صحن مسجد: صحن مسجد زميني مستطيل شكل است كه چهار طرف آن با بناهاي مسجد شامل گنبد، شبستان ها ، گوشواره ها، زيرزمين ، سر در ورودي و ايوان شمالي و جنوبي محصور شده است . وسط صحن ، حوضي وجود دارد كه بر زيبايي آن افزوده است . در گذشته در وسط حوض ، آب انباري وجود داشت كه امروزه مسدود است .

در فصل تابستان ، مخصوصاً شب ها، نماز جماعت درصحن مسجد اقامه مي شود ؛ زيرا داراي هواي مطبوع و لطيفي است .

زيرزمين مسجد : زيرزمين اين مسجد به جز هواي مطبوع و دلپذير، از ارزش خاصي برخوردار است و جلوه ديگري از هنر معماران ايراني و اسلامي را عرضه مي دارد . اين زيرزمين در سمت غرب مسجد قرار گرفته و روي آن شبستان بزرگي وجود دارد . زيرزمين به جز ستون هاي ديوار شبستان داراي هجده ستون است كه اخيراً توسط سازمان ميراث فرهنگي قسمتي ازآن مرمت شده است .

شاخص تعيين وقت نماز: از ديگر امكانات جالب توجه مسجد، شاخصي است كه به وسيله آن مي توان هنگام نماز ظهر را تعيين نمود . اين شاخص از سنگي تشكيل شده كه روي آن خطي به صورت مورب حكاكي شده است . اگر آفتاب به وسط اين شاخص نزديك شود. نشان دهنده ظهر شرعي است . اين شاخص در قسمت شمال مسجد روي تخته سنگي حكاكي شده است .

گنبد باشكوه مسجد: گنبد رفيع مسجد جامع قم يكي از باشكوه ترين ، شگفت انگيزترين و رفيع ترين گنبد هاي مساجد ايران است . جاي تعجب نيست اگر براي هر بيننده اي در مورد چگونگي ساخت اين گنبد جاي سؤالي وجود داشته باشد.

نبايد فراموش كرد كه براي ساخت اين مسجد عظيم و با شكوه كه حدود ۶۰۰۰ متر مربع وسعت دارد ، حتي يك شاخه آهن نيز به كار نرفته و با گذشت ساليان سال از ساخت آن همچنان پابرجا و استوار مانده است .

كتيبه ها : مسجد جامع قم داراي كتيبه هاي زيادي است . يكي از اين كتيبه ها، كتيبه بالاي ايوان جنوبي است كه نويسنده آن ” محمد حسين الشيرازي ” بوده وآن را در سال ۵۲۹ هـ . ق نوشته است . متن اين كتيبه ، قسمتي از سوره مباركه نور است كه با خطي زيبا با كاشي معرق ، منقوش شده است . اين كتيبه به دستور مرحوم حضرت ” آيت الله العظمي بروجردي ” تجد يد بنا شد.

نكته جالب توجه اين كه كتيبه با خطي درشت نوشته شده ، به طوري كه مي توان از فاصله دور آن را به راحتي خواند . ارتفاع حرف ” الف ” اين كتيبه تقريبا” يك متر است .

مشبك هاي بنا: قسمت هاي زيادي از بناها وساختمان هاي مسجد جامع قم را مشبك هاي آن تشكيل مي دهند. اين مشبك ها حداقل دو فايده اساسي دارند؛ از طريق آنها نور كافي و مطلوب به درون بخش هاي مختلف ساختمان هاي مسجد راه مي يا بد و از سوي ديگر براي تهويه هوا و خنك شدن قسمتهاي مختلف بنا تأثيري قابل توجه دارند. اين مسجد درخيابان طالقاني شهر قم قرار دارد.

آدرس :خيابان آذر نزديكي دروازه ري

majedjameQom

منبع:

– ایران پدیا

– میراث فرهنگی قم

مسجد جامع قم

Qom, Qom, Enqelab Street, Iran

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

0 دیدگاه در “مسجد جامع قم”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تهران

تبلیغات شما

کرمان

خراسان شمالی

قم

مازندران

هرمزگان

گیلان

چهارمحال بختیاری

گلستان

آذربایجان شرقی

کانال تلگرام دولان

آذربایجان غربی

ما را دنبال کنید

اردبیل

اصفهان

همدان

خراسان رضوی

یزد

بوشهر

کرمانشاه