موزه مردم شناسی گناباد

موزه مردم‌شناسی گناباد در مدرسه نجومیه، در کوی شرقی این شهر در نزدیکی مسجد جامع قرار دارد.مدرسه نجومیه از بناهای دوره صفویه با معماری اسلامی است و به دلیل تدریس علم نجوم و افلاک در این مکان به مدرسه نجومیه شهرت یافته است.

معماری این بنا شامل هشتی ورودی دالان، صحن و حجره‌های پیرامون آن است. این بنا در دوران قاجاریه مرمت شد و در ساختمان آن تغییراتی صورت گرفت.مدرسه نجومیه بعدها تغییر کاربری داد و به عنوان موزه مردم‌شناسی مورد استفاده قرار گرفت.

در این موزه گوشه‌هایی از آداب و رسوم، مشاغل سنتی، نحوه زندگی و نوع پوشش مردم گناباد به نمایش گذاشته شده است.آهنگری، پارچه‌بافی سنتی، سفالگری، نمدمالی، حفر قنات، عروسی، عصاری (روغن‌گیری)، عطاری، گلیم بافی از جمله غرفه‌های موجود در این موزه است.

gonabad-mardomshenasimuseum

قنات قصبه گناباد

قنات قصبه گناباد به عنوان یکی ازپدیده های شگفت انگیز دست ساخته انسان در طول تاریخ و نمادی از هم نوایی بشر باطبیعت توجه بسیاری از مورخان و پژوهشگران را به خود جلب کرده است.این قنات از میانهاراضی کوی شرقی گناباد از محلی معروف به «برج علی ضامن» در داخل رسوب های ریز دانهآغاز شده و از هفت کانال متصل به هم شکل گرفته است. بر اساس آخرین مطالعات طول اینقنات ۳۳۱۱۳ متر و تعداد چاههای آن متجاوز از ۴۷۰ حلقه و عمق مادر چاه آن نیز حدوداً ۲۸۰ تا ۳۰۰ متر است. ناصر خسرو قبادیانی نخستین کسی است که در سفر نامه اش به توصیفاین قنات پرداخته و عمق چاه آنرا ۷۰۰ گز و طول آنرا چهار فرسنگ ذکر نموده است وآنرا نیز به کیخسرو نسبت داده است.

ظاهراًوی از کنار طولانی ترین رشته انشعابی این قنات به نام دولاب نو عبور کرده است. فضای داخلی قنات دارای کانالهای و تونل های اعجاب انگیزی است که با بررسی های انجام یافته بر روی آن حفره هایی مشخص شده ظاهراً این قسمتها برای قرار دادن چراغ و پینه سوز و وسایل روشنایی به کار می رفته است. درحال حاضر میزان آبدهی این قنات ۱۵۰ لیتر در ثانیه است.این پدیده می تواند با ارائه طرح مناسب به مکان توریستی بسیار جذاب و دیدنی تبدیل شود. قطعه سفالهای پراکنده در اطراف دهانه چاه ها حاکی از این است که رشته قصبه در واقع کانال اولیه اصلی قنات گناباد بوده که در زمان هخامنشیان حفر شده و در پی آن رشته های دیگری در مواقع خشکسالی ایجاد شده است.

ghanate ghasbe-gonabad

نمد مالی

نمد مالی یکی از حرفه های بومی صنعتگران گناباداست که نحوه تولید آن در موزه به نمایش در آمده است. انواع فرآورده های نمدی ازمتراکم نمودن توده های پشم و کرک در شرایط فنی مناسب بوسیله ی ورز دادن ساخته میشوند. محصولاتی مانند کلاه نمدی،پالتو نمدی،نمد زیر انداز از این دست اند که درمیان عشایر خراسان موارد استفاده بسیار دارند.هنر نمد مالی در روستاهای گناباد ازقدیم الایام رواج داشته است.

عطاری و گیاهان دارویی

در قدیم الایام، عطاری بنیان طب سنتی این سرزمین را تشکیل می داده اند.خراسان رضوی به دلیل داشتن پوشش گیاهی متنوع و کوهپایه ها و دشت های آکنده از انواع گیاهان دارویی یکی از غنی ترین سرزمین های کشور در زمینه گسترده طب گیاهی به شمار می رود. از مهم ترین گونه های دارویی و ادویه می توان به گل گاوزبان،کاکوتی،فلفل، اسطوخودس،سه پستان، گل زوفا، دارچین،زردچوبه،ترنجبین،آویشن و گل زوفا اشاره مپکرد.عطاری ها علاوه بر تامین نیازهای دارویی مردم سایر حوائج آنها را در زمینه انواع شربت ها، عرقیات، ادویه و غیره مهیا می نموده اند.

پارچه بافی

یکی دیگر از غرفه های موزه،پارچهبافی،دستبافی یا نساجی سنتی در گناباد را به تماشا گذاشته است این پارچه های سنتیبا کمک دستگاههای بافندگی دو وردی ،چهار وردی و …. تولید می شوند. جاجیم ،پارچههای دستباف پنبه ای ،پشمی و ابریشمی نمونه ای از این تولیدات اند که در مناطق شهری،روستایی و عشایری بافته می شوند. دستبافی از گذشته های دور یکی از حرف سنتیصنعتگران این خطه می باشد و در اکثر روستاها به شکل خانگی یا کارگاهی تولید میشوند. از سایر بافته های سنتی گناباد می توان از تولیدات برک بافان و فرت بافان یادکرد،که شامل انواع حوله،دستمال ،لنگ،چادر و پارچه پیراهنی میباشند.

دنگ

در غرفه ای از موزه مردم شناسی گناباددستگاهی به نام دنگ به تماشا در آمده است که از آن برای کوبیدن ارزن گاورس و سایرغلات به منظور جدانمودن پوسته آنان استفاده می شده است. این دستگاه از قطعه چوبیپهن به طول ۴-۵/۳ متر که بخش فوقانی آن به شکل گرزی درآمده ساخته شده است. درانتهای چوب نرسیده به آخر،سوراخی تعبیه شده که چوب دیگری به عنوان محور از آن میگذشته و دو پایه ی چوبی در دو سوی این محور نصب می گشته است. در کنار گودال محل نصبدنگ، سکویی از چوب یا گل به شکل منبری پلکانی می ساختند.ابتدا غلات یا ارزن را داخلگودال ریخته،آنگاه دو نفر در انتهای چوب دنگ ایستاده پای خود را روی چوب اصلیگذاشته فشار می اورند تا بخش سر دنگ به طرف بالا حرکت کند. سپس هنگام پایین آمدنمحور اصلی روی آن بخشی از دستگاه که به قسمت گرز مانندنزدیک تر است می پریدند و اینعمل چندین بار انجام می پذیرفته است تا پوست غلات از ان جدا شود. بعد از کوبیدن درروزی که باد می وزیده است دانه ها را باد می داده تا پوست از دانه جداشود.

آهنگری

آهنگری یکی از مشاغل تاریخی در همه جوامعانسانی به شمار می رود.کشف فلز آهن و نحوه ی استفاده از ان انقلابی در سرنوشت انسانقلمداد شد. آهنگر خانه ها، مادر ساخت و تولید ابزار اولیه بشر محسوب می شدند. دراین اماکن صنعتگر آهنگر مصنوعات آهنی نظیر بیل، کلنگ، میخ، گاو آهن،زنجیر،چهار شاخ،انبر و قیچی های گوناگون را می سازد.ابزار و وسایلی که در آهنگر خانه ها مورداستفاده قرار می گیرد عبارتند از : انبرزغال بردار، انبر کج، انبر دست، پتک، قلمسندان سوهان و کوره ی دم و بازدم.

خانه سنتی

یکی از غرفه های موزه به نمایش نمایی از یکخانه سنتی در گناباد اختصاص یافته است. خانه های سنتی در گناباد وسعتی قریب به ۱۵۰تا ۳۰۰ متر مربع مساحت دارند. حیاط بخش مرکزی خانه است که اتاق ها بر اساس نیازخانواده در چهار طرف آن ساخته می شوند. این منازل دارای فضایی سرپوشیده به نامدالان یا دلونه هستند که با پیچی ورودی را به حیاط متصل می کنند. از دیگر فضاهایخانه ی سنتی در گناباد می توان به کهدو یا کاهدان،طویله،اتاق نشیمن زمستانی کهآفتابگیر است، ایوان یا صفه که فضای سر پوشیده است و یک متر از سطح حیاط ارتفاعدارد،اتاق تابستانی که بادگیری به آن متصل شده است.انباری و آشپزخانه یا مطبخ اشاره کرد.

 خراس

در یکی از غرفه های این موزه روند استخراج روغن از دانه های روغنی با استفاده از دستگاههای بومی روغن کشی به نمایش درآمده است. گنابادیان به این دستگاه بومی روغن کشی خراس یا دستگاه عصاری می گویند. قسمت اصلی خراس از تنه ی قطور درخت توت تهیه می شود.و سنگ داخل آن را که به سنگ بچگی شهرت دارد از سنگ ترس یا گرانیت به شکل استوانه ای تو خالی و سطل وار می تراشند. بخش پایینی از دو چوب متصل به هم که یک سوی آن به کمر خراس بسته شده است تشکیل شده، به زعمی که حول محور آن بگردد و سوی دیگر آن به اسب یا قاطر یا الاغ بسته می شود و چهار پا حول دستگاه می چرخد. هاون یا چوب بالایی به چوب پایینی که به استر بسته می شده است متصل می گردد و داخل سنگ بچگی استقرار می یابد،دانه های روغنی بدین وسیله فشرده می شده اند و روغن شان از سوراخ پاینی خارج گردید و به مصرف می رسیده است.

قالی بافی

در گناباد برای بافت قالی عمدتاً از دارهایچوبی مستحکم و به شکل عمودی استفاده می شود.ابزار کار قالی بافان گناباد شامل دفتینیا شانه،کارد، قیچی و انواع الیاف پشمی الوان می باشد. در بافت این قالی ها ازالیاف پشمی و به ندرت پنبه ای استفاده می شود. نقشه های به کار رفته بر پهنه قالیهای این خطه همچون نقوش متداول در سایر مناطق خراسان جنوبی می باشند. در بافت فرشهای گناباد از گره های فارسی استفاده می شود که اصطلاحاً به آنها فارسی باف میگویند.

سفال مند

آن چنان که از نام آن بر می آید این سفال دریکی از روستاهای گناباد موسوم به روستای مند تولید می شود.سفالگری در گناباد باپیشینه ای پنج هزار ساله و هم چون تمدن های هم عصر خود از شیوه ای یکسان در ساختپیروی می کند اما سفال مند با مصالح و تزئینات متفاوت به شکل پدیده ای نو ظهور ازاواخر قرن یازدهم هجری در مند رایج شده و با سفال های میبد یزد،اصطهیان فارس وشهرضای اصفهان شباهت بسیار دارد. سفال مند به لحاظ نوع مواد سازنده به دو گروه جسمیو چینی تقسیم می گردد. ماده ی اولیه ی سفال جسمی خاک رس و سفال چینی ترکیبی از پودرسنگ و گل سرشور میباشد. سفال مند معمولاً لعاب دار است. اما مهم ترین مشخصه ی سفالمند عناصر تزئینی برگرفته از طبیعت است.

این عناصر شامل چهار گروه انسانی، حیوانی، گیاهی و هندسی می باشند. از جمله نقوش مشهور سفال مند” نقش ماهی” است که جایگاه والایی در روایات اسطوره ای دارد.ماهی در اعتقادات ایرانیان باستان سرور آفریدگان آبی و بزرگترین آفریدگان اورمزد در برابر وزغ بزرگترین آفریدگان اهریمن است. نقوش خورشید خانم، پرنده، پروانه، بته جقه، گل و مرغ،گل و پروانه، گل کدو، کتیبه،ابرو کل، محرمات،خونه کی و انواع اسلیمی از دیگر نقوش به کار رفته بر بدنه ی سفالینه های مند گناباد هستند. که انواع این ظروف و نحوه ساخت و پرداخت آنان در یکی از غرفه ها به نمایش گذارده شده اند.

مدرسه علمیه نجومیه

بنای این مدرسه در کوی شرقی شهر گناباد و درمجاورت یکی از سردرهای ورودی مسجد جامع واقع شده است.این مدرسه از یادگاریهایمعماری اسلامی در عصر صفویه می باشد که نشان دهنده ارج و مقام علم و دانش در انروزگاران است. این مدرسه به سبب تدریس هیات و نجوم در آن به مدرسه نجومیه مشهورگشته و معماری آن شامل هشتی ورودی والان، صحن و حجره های پیرامون آن است. این بنادر دوران قاجاریه مرمت گشته و در ساختمان آن تغییراتی داده شده است.در گذشته ینزدیک از فضاهای موجود در مدرسه به عنوان اداره میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگریگناباد و مجموعه آموزش هنرهای سنتی استفاده می شد. اما در بهمن ماه ۱۳۸۵ کاربریدیگری به آن افزوده شده و در این مکان اولین موزه مردم شناسی شهرستان گناباد از محلاعتبارات سفر ریاست محترم جمهوری افتتاح گردید. در این موزه گوشه هایی از آداب ورسوم ،نحوه زیست مشاغل بومی و هنرهای سنتی مردم گناباد به نمایش گذارده شده است.

muze-mardomshenasi

آدرس : گناباد – واقع در مدرسه علمیه نجومیه

ایام تعطیل: ۳ شنبه و ایام عزاداری

تلفن : ۷۲۲۴۷۷۵-۰۵۳۷

mseum-mardomshenasi

gonabad-mardomshenasimuze

منبع:

– سیری در ایران

– اداره كل ميراث فرهنگی،صنايع دستي و گردشگری

موزه مردم شناسی گناباد

موزه مردم شناسی, گناباد, خراسان رضوی, ایران

برچسب ها

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

0 دیدگاه در “موزه مردم شناسی گناباد”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

تهران

تبلیغات شما

کرمان

خراسان شمالی

قم

مازندران

هرمزگان

گیلان

چهارمحال بختیاری

گلستان

آذربایجان شرقی

کانال تلگرام دولان

آذربایجان غربی

ما را دنبال کنید

اردبیل

اصفهان

همدان

خراسان رضوی

یزد

بوشهر

کرمانشاه